| (१) पृष्ठभूमि |
|---|
| स्थानीय सरकारहरुले अहिले संबैधानिक अधिकार सहित केन्द्र तथा प्रदेश सरकारबाट प्राप्त श्रोत र कानुन प्रदत्त आफ्नै आर्थिक श्रोत परिचालन गरी उल्लेख्य रुपमा स्थानीय पूर्वाधार क्षेत्रमा लगानी गर्ने गरेको पाइन्छ।तथापि वातावरण संरक्षण ऐन, २०७६ तथा वातावरण संरक्षण नियमावली, २०७७ लागू हुने केही ठूला आयोजनाहरुमा सोही बमोजिम, तर उपभोक्ता समिति मार्फत संचालन गरिने धेरै संख्याका साना आयोजनाहरुमा पनि बताबरणीय संरक्षणमा उत्तिकै ध्यान दिनु पर्ने हुन्छ।।वास्तबमा आयोजना चक्रको शुरुवात अर्थात् आयोजना तर्जुमाको चरण देखि कार्यान्वयन र संचालनको चरण सम्म नै बाताबरणीय पक्षलाई समेट्नु पर्ने हुन्छ।वाताबरणमैत्री स्थानीय शासनको प्रारूप, २०७८ मा उल्लिखित बिभिन्न तहका सूचक हरु प्राप्त गर्ने बिषयलाई मध्ये नजर राखी स्थानीय सरकारहरुले कार्य गर्दा बाताबरण र दिगो विकास सम्बन्धी लक्ष हासिल गर्न समेत टेवा पुग्न जान्छ। |
| (२) खानेपानी तथा सरसफाइको क्षेत्र र वाताबरणीय व्यवस्थापन |
|---|
पर्याप्त र स्वच्छ खानेपानी जीबनयापनका लागि अत्याबश्यक र अनिबार्य छ। नगरपालिका स्थानीय सरकारको घना बस्ति र जनसंख्या भएको क्षेत्र हुनाले खानेपानी तथा सरसफाइ, फोहर मैला एबम प्रदुषण ब्यबस्थापन लगायतका बिषयमा अनेकौं समस्या तथा चुनौतिहरुको सामना गर्नु पर्ने हुन्छ।बढ्दो जनसंख्याका लागि सार्बजनिक तथा निजी सुरक्षित खानेपानीको ब्यबस्था सीमित स्थानीय प्राकृतिक श्रोतहरुले धान्न नसक्नु स्वाभाविकै हो।त्यस माथि, जलबायु परिबर्तन तथा बढ्दो जल प्रदुषणले थप चुनौति व्यहोर्नु पर्ने हुन्छ।त्यसकारण, पानीका स्थानीय श्रोत एबम कुवा, इनार र ढुंगे धारा जस्ता परम्परागत खानेपानी प्रणालीको संरक्षण गर्नु, वर्षाको पानीको संकलन प्रणालीको स्थापना आदि अत्यन्त महत्व पूर्ण हुन्छ।त्यसै गरी खानेपानी प्रणालीको मर्मत सम्भार र चुवाहट नियन्त्रण पनि अत्यन्त जरुरी कार्य हो ।शहरी सरसफाइका लागि बैज्ञानिक फोहर ब्यबस्थापन र ढल निकास प्रणालीको स्थापना र ब्यबस्थापन (जस अन्तर्गत ढलको पानी अवस्था अनुसार Septic Tank र Soak Pit, अथवा सामुदायिक वा बृहत ढल प्रशोधन प्रणालीमा बिसर्जन गर्ने व्यवस्था) गरिनु पर्दछ।नगर क्षेत्र स्वच्छ रहने गरी पर्याप्त संख्यामा सफा सार्बजनिक शौचालायहरुको निर्माण र ब्यबस्थापनको आबश्यकता पर्दछ।यस बाहेक सडक, चोक, पार्क लगायत अन्य शहरी क्षेत्रको नियमित सरसफाइको व्यवस्था पनि उत्तिकै जरुरि हुन्छ।यसका लागि साधन, श्रोत, ज्ञान शिपयुक्त जनशक्ति एबम सक्षम संस्थागत प्रणालीको आबश्यकता पर्दछ, जसको समुचित तवरले व्यवस्था गर्दै जानु पर्ने हुन्छ। यस प्रयोजनका लागि सबै तहका सरकार, गैर सरकारी, सामुदायिक संस्था र नगरबासीहरू बीचको समन्वय र सहकार्य अनिवार्य हुन्छ ।कानुनी रुपमा बतबरणीय अध्ययन जस्तै: प्रारम्भिक बतबरनणीय परिक्षण (IEE) वा बाताबरणीय प्रभाब मूल्यांकन (EIA) गरिनु पर्ने सापेक्षित ठूला आयोजना बाहेकका साना आयोजनाहरुको बिभिन्न चरणमा वातावरणीय पक्षलाई समाबेश गरिनु अत्यन्त जरुरी हुन्छ जसबाट आयोजनाको तर्जुमा चरण देखि संचालन चरण सम्म यसका विभिन्न क्रियाकलापहरुमा वातावरणीय पक्ष अभिन्न रुपले समाबेश हुन जान्छ।यस्ता साना आयोजनाको विभिन्न चरणको क्रियाकलापहरुमा वाताबरणीय पक्ष कसरी समाबेश गर्ने भन्ने विषय बुँदागत रुपमा तल उल्लेख गरिएका छन्। आयोजना तर्जुमा चरण:
आयोजना कार्यान्वयन चरण:
आयोजना संचालन चरण: आयोजना सम्पन्न भए पश्चात संचालनको लागि संचालक समिति गठन गरी घर घरमा पानीको मीटर जडान गरी उपभोग शुल्क उठाउने र सो रकम समितिको कोषमा जम्मा गरी आबश्यकता अनुसार तत्काल मर्मत सम्भार गर्ने व्यवस्था गर्नु पर्छ ताकि पनि चुहावटबाट तथा पानीको अभाबमा हुने सरसफाइमा समस्या लगायत बाट बताबररणमा पर्ने नकारात्मक प्रभाब नपरोस। |
| (३) फोहरमैला व्यवस्थापन |
|---|
फोहर मैला ब्यबस्थापन हाल नेपालका स्थानीय सरकारहरुको प्रमुख चुनौति रही आएको देखिन्छ।उचित र बैज्ञानिक फोहर ब्यबस्थापनको अभावमा घर,, टोल, चोक, सडक तथा सार्बजनिक क्षेत्रहरुमा जता ततै फोहर देखिन्छ। यसबाट जना स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्नुका साथै पर्यटकहरुमा समेत आफू घुमेको स्थान प्रति नकारात्मक संदेश प्रबाह हुन् जान्छ। जसबाट देशकै प्रतिष्ठा तथा पर्यटन ब्यबसायमा नकारात्मक असर पर्न जान्छ।फोहर मैला ब्यबस्थापनको सम्बन्धमा स्थानीय सरकार र त्यहाँ रहने बासिन्दाले निम्न बमोजिमका कार्यहरु गर्नु पर्ने हुन्छ।
|
| (४) खानेपानी सरसफाइ तथा फोहरमैला ब्यबस्थापन स्थानीय सरकारको भूमिका | ||||
|---|---|---|---|---|
बाताबरणमैत्री स्थानीय शासनको सन्दर्भमा खानेपानी, सरसफाइ तथा फोहरमैला ब्यबस्थापनका क्रियाकलापहरुले धेरै महत्व राख्दछन्।त्यस सम्बन्धी प्रारूप अनुसार घर परिवार, टोल, स्थानीय तह तथा जिल्ला तह सम्मका लागि आधारभूत, परिष्कृत र बिशेष सूचकहरु तयार भएका छन्।यी सूचकहरुको परिपूर्तिले देशको समग्र बाताबरणीय पक्षलाई सुधार्न र संयुक्त राष्ट्र संघले तोकेको देशको दिगो विकास सम्बन्धी लक्ष नं ६: सबैलाई दिगो खानेपानी र सरसफाइको व्यवस्था शीर्षक अन्तर्गतका लक्षहरु हासिल गर्न सघाउ पुर्याउने नै छ।
|
||||
| (५) स्थानीयस्तरमा क्षमता अभिवृद्धि |
|---|
खानेपानी, सरसफाई तथा फोहरमैला ब्यबस्थापन सम्बन्धमा बाताबरणमैत्री स्थानीय सरकार प्ररुपमा विभिन्न सूचकहरुको व्यवस्था गरिएका छन।ती सूचकहरुको समुचित कार्यन्वयनका निमित्त बिशेष गरी स्थानीय सरकारको बाताबरण महाशाखा वा शाखाका कर्मचारीहरुलाई त्यस सम्बन्धमा अभिमुखीकरण र क्षमता अभिवृद्धि तालिमको आवश्यकता पर्दछ।यस अभिमुखीकरण तथा क्षमता अभिवृद्धि तालिमका लागि निम्न बिषयहरु समाबेश गर्न सकिन्छ।
यस प्रकार नेपालमा बाताबरणमैत्री स्थानीय शासनको अबलम्बन गरी नेपालको संबिधान, स्थानीय सरकार संचालन ऐन, बाताबरण संरक्षण ऐन, खानेपानी तथा सरसफाइ सम्बन्धी ऐन, फोहरमैला ब्यबस्थापन सम्बन्धी ऐन तथा नियमावलीले व्यवस्था गरे बमोजिम वातावरणमैत्री स्थानीय शासन पद्धतिको संस्थागत विकासद्वारा खानेपानी तथा सरसफाइ एवं फोहरमैला ब्यबस्थापन सम्बन्धी विद्यमान अवस्थामा सुधार ल्याई उत्थानशील समुदायको निर्माण गर्न सकिने छ। |