अहिले स्मार्ट सिटीको रुपमा आफुलाई अगाडी बढाई रहेको स्याङ्गजा जिल्लाको वालिङ नगरपालिकाले करिब एक दशक अघि सम्म फोहर व्यवस्थापनको नाममा केवल समय समयमा बजार क्षेत्रको सडक बढार्ने र संकलित फोहरलाई आँधिखोलाको किनारमा जथाभावी फ्याक्ने गर्थ्यो । सोहि नगरपालिका सरसफाईमा गरेको तिब्र र महत्वपूर्ण प्रयाशको कारण २०७४ सालमा स्थानीय विकास मन्त्रालयबाट गरिएको मूल्यांकनमा देशभरका नगरपालिकाहरू मध्य सर्बोत्कृष्ठ सफा नगरको रुपमा पुरष्कृत हुन सफल भयो । त्यसपछि पनि कुनै न कुनै सम्मान पाएको छ । २०७५ सालमा नेपाल नगरपालिका संघले गरेको मूल्यांकनमा वातावरण व्यवस्थापन विधामा पुरष्कृत भयो भने हालसालै पनि एशिया प्यासिफिक स्यानीटेसन एक्सिलेन्श अवार्ड बाट सम्मानित भएको छ ।
सफलताको कारण के रहेछ त
फोहरमैला व्यवस्थापन ऐन, २०६८ ले फोहरलाई स्रोतमै बर्गिकरण गर्नुपर्ने भनि गरेको व्यवस्था र वातावरणमैत्री स्थानीय शासनले सूचक सहित फोहर व्यवस्थापन र न्युनिकरणका लागि फोहरको बर्गिकरण, वर्गीकृत फोहरको व्यवस्थापन, सचेतना अभियान र समुदाय परिचालन सम्बन्धमा दिएको मार्गदर्शनको सहि कार्यन्वयन नै वालिङ नगरपालिकाको सफलताको राज रहेछ । कानून र EFLG Framework मा भएको व्यवस्थाको कार्यन्वयनले वालिङ लाई देशकै सफा नगरको सम्मान दिलायो । उक्त ऐन र प्रारुपको कार्यन्वयन प्रभावकारी बनाउन नगरपालिकाले निम्न कामहरु गरेको छ ।
ऐनको अधिनमा रही कार्यविधि र मापदण्ड बनाई फोहरलाई स्रोतमै बर्गिकरण गर्नुपर्ने कानूनी व्यवस्थाको कडाईका साथ पालना गरिएको छ । यस्तै फोहरमैला व्यवस्थापनलाई उच्च प्राथमिकता दिई सरसफाई तथा वातावरण शाखाको स्थापना र सुदृढीकरण, आवस्यक वित्तीय स्रोतको व्यवस्थापन, जनचेतनाको लागि विद्यालय, टोल विकास समिति तथा स्थानीय संघ सस्थालाई निरन्तर सचेतना कार्यक्रम सहित व्यवहार परिवर्तनको लागि व्यापक अभियान सञ्चालन गरिएको छ ।
यस्तै कुहिने फोहरबाट कम्पोस्ट मल उत्पादन गरि कृषकलाई वितरण गर्ने गरिएको छ भने फोहर संकलनलाइ सम्पूर्ण वडामा विस्तार गर्दै जैविक फोहर र अजैविक फोहर संकलनको दिन, समय र सवारी साधन समेत निश्चित गरिएको छ ।
फोहर फाल्ने ”डम्पिङ साइट” लाइ ”सरसफाई केन्द्र” र पार्कमा रुपान्तरण गर्दै उक्त स्थानमा मानिसहरु घुम्न र पिकनिक जान जाने वातावरण बनाई मानिसको फोहर व्यवस्थापन स्थल प्रतिको धारणामा नै परिवर्तन ल्याउन सफल भएको छ ।
यस नगरपालिका ले सरसफाई शुल्क लगाएर फोहर व्यवस्थापनलाई दिगो मात्रै बनाएन बरु वर्गीकृत फोहर बिक्रि गरेर बर्षमा २५/३० लाख आम्दानी समेत गर्न थाल्यो ।
यस नगरपालिकाको अनुभवमा फोहरको सहि व्यवस्थापन गर्ने हो भने यो समस्या होइन, यो त नगरको दिगो आय स्रोत पनि हो’ । त्यति मात्रै होइन विद्यमान कानूनी व्यवस्था अनुसार स्थानीय तहको एकलौटी अधिकार र कर्तब्य हो फोहर व्यवस्थापन ।
प्राप्त सफलतालाई दिगोपन दिन निरन्तर लागिरहेको भन्दै नगरपालिकाले नीतिगत प्राथमिकता र निरन्तरता, आवस्यक बजेट बिनियोजन, सरसफाई शुल्क, सचेतनाका कार्यक्रम, स्थानीय संघ सस्थाका साथै विकास साझेदार संग साझेदारी एबम समन्यव तथा प्रभावकारी अनुगमन प्रणाली कायम गरेको कुरा नगर उप प्रमुख श्री कविता तिवारी बताउनुहुन्छ ।यस सफलताको प्रमुख कारण राजनीतिक नेतृत्वको प्रतिवद्धतानै हो । तथापि नगरवासीको भूमिका झनै महत्वपूर्ण रहेको छ।
वालिङ नगरपालिकाले गरेको कार्यबाट जैविक फोहर मलमा रुपान्तरण भै कृषि क्षेत्रमा पुनः प्रयोग भएको छ । कार्बन उत्सर्जन कम गर्न सघाउ पुगेको छ । अजैविक फोहरबाट आय समेत भएको छ भने ल्याण्डफिल साइट जाने फोहरको मात्र करिब ४० प्रतिशतले घटेको छ । वातावरणीय सरसफाई र स्वच्छता अभिबृद्धि गरेको छ ।